Familie: Aardse en Hemelse Drie-eenheid

9 januari 2019

Families komen in alle vormen en samenstellingen voor en in alle culturen en religies. Elkaars familie zijn betekent verwantschap voelen. Biologische afstamming speelt daarbij een rol, maar is niet de enige factor van betekenis. Minstens zo belangrijk voor het familiegevoel zijn zorg voor elkaar, solidariteit en saamhorigheid.

Iedere familie heeft een verhaal over de bijzondere en unieke band die familieleden met elkaar hebben. De bekendste familie in de christelijke traditie is het gezin waar Jezus uit komt. Het levensverhaal van Jezus staat beschreven in het Nieuwe Testament. Zijn familie is in de christelijke traditie talloze malen verbeeld en laat verrassende familieopstellingen zien.

Het prachtige altaarstuk van Jacob de Wit uit 1726 uit de (inmiddels gesloopte) Amsterdamse Willlibrorduskerk buiten de Veste laat horizontaal de wandelende heilige familie zien (BR-207B). Belangrijk is ook wat er verticaal gebeurt: daar is Jezus in lijn gebracht met God de Vader en de Heilige Geest, zodat we daar de Drie-eenheid zien. Zo verbeeldt het schilderij het theologische idee van een parallel tussen de Heilige Familie (Maria, Jezus en Jozef) op aarde en de Hemelse Drie-eenheid (God, de Heilige Geest en Jezus). Jezus figureert in beiden, want hij heeft zowel een menselijke als een goddelijke natuur. Dit thema heeft haar basis in voorstellingen uit de jeugd van Jezus, zoals de Terugkeer uit Egypte en de Terugkeer uit de Tempel (Lucas 2). Niet teruggaand op de Bijbel, maar wel volgens de traditie, is Jezus zeven jaar bij de terugkeer uit Egypte en is hij twaalf jaar als hij door zijn ouders in de Tempel wordt teruggevonden. Tijdens de Terugkeer uit Egypte vertellen de evangelisten nergens over een hemelse Vader van Jezus, terwijl het terugvinden van Jezus in de Tempel juist om dat gegeven draait. Als de bezorgde Maria en Jozef aan hun zoon vragen waar hij was, vertelt hij dat hij bezig was met ‘de dingen mijns Vaders’. Hij spreekt daarmee voor het eerst over zijn goddelijke Vader.

Het lijkt erop, gezien de leeftijd van Jezus, dat deze Vlaamse 17de-eeuwse wandelende Heilige Familie van pijpaarde de Terugkeer uit de Tempel toont (MVE-156). Blijmoedig loopt de aardse familie terug naar Nazareth. Ondanks dat Jezus uiting heeft gegeven aan zijn goddelijke natuur, is hij, in de woorden van de evangelist Lucas, zijn aardse vader en moeder voortaan ‘onderdanig’. Maar Maria beseft natuurlijk dat Jezus een ongewoon kind is en sluit alles wat er met hem gebeurd is in haar hart. (Lucas 2,51)

Ook de onderstaande wandelende heilige familie, gesneden uit ivoor, lijkt op dat thema gebaseerd. Jezus heft evenwel zijn rechterhand in een zegenend gebaar en draagt in zijn andere hand de globe, symbool van zijn geestelijke macht over de wereld. Bovendien is boven Jezus de Heilige Geest in de vorm van een duif aanwezig (MVE-159). Daarmee is deze familie al op weg naar het thema van het altaarstuk van Jacob de Wit, de Aardse en Hemelse Drie-eenheid.

MVE-nummers zijn afkomstig uit de collectie van de Amsterdamse beeldende kunstenaar en verzamelaar Clemens Merkelbach van Enkhuizen. De AK- en BR-nummers behoren tot de collectie van Museum Ons´ Lieve Heer op Solder.

Meld u aan voor de nieuwsbrief