Familie: de vrouwelijke lijn

15 november 2018

Families komen in alle vormen en samenstellingen voor en in alle culturen en religies. Elkaars familie zijn betekent verwantschap voelen. Biologische afstamming speelt daarbij een rol, maar is niet de enige factor van betekenis. Minstens zo belangrijk voor het familiegevoel zijn zorg voor elkaar, solidariteit en saamhorigheid.

Iedere familie heeft een verhaal over de bijzondere en unieke band die familieleden met elkaar hebben. De bekendste familie in de christelijke traditie is het gezin waar Jezus uit komt. Het levensverhaal van Jezus staat beschreven in het Nieuwe Testament. Zijn familie is in de christelijke traditie talloze malen verbeeld en laat verrassende familieopstellingen zien.

Heilig Maagschap, paneel, 130 x 92 cm., ca. 1480, Museum Catharijneconvent, Utrecht

Het Nieuwe Testament is er duidelijk over: God de Vader krijgt in Jezus een zoon in menselijke gedaante. Jezus wordt geboren uit de maagd Maria en de conceptie is voltrokken door tussenkomst van de Heilige Geest. Een aardse man is er niet aan te pas gekomen. Wel staan er in de Bijbel nog summiere en verwarrende aanwijzingen over familierelaties, over broeders en zusters van Jezus. Maar helder is het allemaal niet. De Bijbel vertelt ook niets over Anna, de moeder van Maria. Voor informatie over haar zijn we afhankelijk van apocriefe (niet-canonieke Bijbelse) literatuur. De apocriefe schrijvers construeerden rondom Anna relaties om de familie van Jezus begrijpelijk te maken. Dat vindt zijn vorm in het ‘Heilig Maagschap’. Zij bedachten dat als Anna drie keer getrouwd was en drie maal een dochter Maria kreeg, en deze drie Maria’s ook weer kinderen kregen, alles klopte. De kern van dit Maagschap is Maria, de aardse moeder van Jezus met haar ouders Anna en Joachim. De tweede Maria is de dochter van Anna en Salome en de derde Maria is de dochter van Anna en Cleophas. Maria Salome trouwt en wordt de moeder van Johannes de Evangelist en Jacobus de Meerdere. Het huwelijk van Maria Cleophas leidt tot Jacobus de Mindere, Judas Thaddeus en Simon.

Het schilderij van de Meester van Liesborn van ca. 1480 uit het Catharijneconvent (zie de afbeelding hiernaast) toont deze familierelaties. Grofweg staan de mannen (zonder nimbus) achter de muur en de vrouwen (met nimbus) ervoor. Anna met Maria en Jezus in het centrum, links Maria Cleophas met haar kinderen en rechts Maria Salome met haar twee zonen. Achter de muur staat, naast de mannen, ook Elisabeth met haar zoon Johannes de Doper.

De term Heilig Maagschap, de muur als scheiding en de nimbus maken duidelijk dat de afstamming via de vrouwelijke lijn gaat. Maria werd door toedoen van God met een onbevlekte ziel geboren uit haar moeder Anna. Daardoor is zij zonder erfzonde én daarom waardig om Jezus te baren. De vrouwelijke afstammingslijn past uitstekend bij de Joodse matriarchale cultuur. En dat sluit weer naadloos aan bij het nieuwtestamentische idee dat niet Jozef maar de Heilige Geest betrokken was bij de conceptie van Jezus. Anna, Maria en Jezus, ook Anna-te-Drieën genoemd, zijn het middelpunt van deze Heilige Maagschap. Traditioneel zitten zij bij elkaar op schoot. Dat thema komt tot lang na de Middeleeuwen voor en is talloze malen afgebeeld. Op de tentoonstelling wordt een tweetal objecten met dit thema getoond. De eerste is een kleine Anna-te-Drieën van pijpaarde uit de 16de eeuw, gevonden in de Amsterdamse bodem (MVE-157). De andere een bronzen kopie naar een Middeleeuws beeld (MVE-158).

(MVE-157)
(MVE-158)
(BR-16)

Een laat voorbeeld van een Anna-te-Drieënvoorstelling is het schilderij van Dirck van Hoogstraten (1630). De voorstelling is ingebed in een huiselijke Hollandse sfeer waarin schijnbaar toevallig drie generaties in een interieur zijn afgebeeld (BR-16).

Na het Concilie van Trente (1545-1563) raakten deze voorstellingen geleidelijk aan in diskrediet. Doordat van een vrouw bovenal kuisheid werd verlangd, kwamen Anna’s drie huwelijken in een kwaad daglicht te staan. Zo kreeg de Anna-devotie een andere wending. Anna werd niet langer afgebeeld als hoofd van de familie, maar als zorgzame en dienstbare opvoedster van Maria. Een voorbeeld hiervan is deze moederlijke Anna die zich liefdevol met haar dochter bezighoudt (MVE-160). Ook werd zij vaak afgebeeld terwijl zij Maria leesonderricht geeft, zoals op dit kleine ivoren beeldje uit Goa (MVE-161).

(MVE-160)
(MVE-161)

Bijgevolg veranderde ook  het beeld van Jozef als aardse vader van Jezus. In de volgende blogpost lezen we hoe hij van een oude suffige man transformeerde tot een vitale en jonge vader die actief betrokken is bij de opvoeding. Zo´n man, als hoofd van het gezin, werd het ideaal van het Westers ‘kerngezin’, passend bij de economische ontwikkelingen van het vroege kapitalisme.

Meld u aan voor de nieuwsbrief