Familie: Jozef de aardse vader van Jezus

13 december 2018

Families komen in alle vormen en samenstellingen voor en in alle culturen en religies. Elkaars familie zijn betekent verwantschap voelen. Biologische afstamming speelt daarbij een rol, maar is niet de enige factor van betekenis. Minstens zo belangrijk voor het familiegevoel zijn zorg voor elkaar, solidariteit en saamhorigheid.

Iedere familie heeft een verhaal over de bijzondere en unieke band die familieleden met elkaar hebben. De bekendste familie in de christelijke traditie is het gezin waar Jezus uit komt. Het levensverhaal van Jezus staat beschreven in het Nieuwe Testament. Zijn familie is in de christelijke traditie talloze malen verbeeld en laat verassende familieopstellingen zien.

Jezus wordt geboren uit de maagd Maria. Er geen aardse man aan zijn conceptie te pas gekomen. Dat is niet alleen theologisch een ingewikkeld gegeven, maar ook voor gewone mensen moeilijk te begrijpen. Daarom wordt Jozef lange tijd als een oude man weergegeven in de talloze verbeeldingen van het geboorteverhaal van Jezus. Seksuele onthouding is makkelijker voor te stellen bij een bejaarde man dan bij een vitale dertiger. Zo wordt het voor de Middeleeuwse toeschouwer begrijpelijk dat Jozef onmogelijk de echte vader kan zijn en dat de conceptie op bovennatuurlijke wijze heeft plaatsgevonden. Ook voor Maria is dat een belangrijke vraag als de engel Gabriel haar de geboorte van Jezus komt aankondigen (Annunciatie). Hoe kan ik een kind krijgen, ‘dewijl ik geen man bekenne’ vraagt ze de engel. Die antwoordt: ‘De Heilige Geest zal over u komen, en de kracht des Allerhoogsten zal u overschaduwen’ (Lukas 1:34-35).

Op de imposante Aanbidding der Koningen uit ca. 1525 vinden drie koningen de pas geboren Jezus in een ruïne (BR-1). Zij hebben een ster  gezien en zijn op weg gegaan om de pasgeboren koning van de Joden te vinden. Tot hun verbazing is het kind niet aanwezig in het paleis van koning Herodes in Jeruzalem, maar leidt de ster hen naar Bethlehem (Mattheus 2:1-11). De (onbekende) schilder heeft zich uitgeleefd in een enorme hoeveelheid bezoekers in een bonte mengeling van kleuren en vormen. De Aanbidding der Koningen is geplaatst voor en onder indrukwekkende klassieke architectuur met op de achtergrond een prachtig verschietend landschap. Boven de architectuur wordt God de Vader vergezeld door musicerende engelen. Binnen dit geheel valt de heilige familie nauwelijks op. Maria heeft Jezus op schoot. Jozef - en daar gaat het hier om - is weergegeven als een bejaarde grijsaard, die steunend op een stok, achter zijn jonge vrouw staat.

In de late Middeleeuwen komt er verandering in de manier waarop Jozef wordt afgebeeld. Hij wordt jonger voorgesteld en krijgt een actievere rol in het gezin. Na de Anna-te-Drieen formule van grootmoeder - moeder - en zoon, waar de vrouwelijke afstammingslijn wordt benadrukt, komt het kerngezin in het middelpunt van de aandacht. Een vader en moeder met een kind sluiten beter aan bij de opkomst van een meer burgerlijke moraal, passend bij de verstedelijking van Europa. Als ideale vorm van samenleven geldt nu het (kuise) huwelijk en het (kern) gezin. Zo neemt Jozef de plaats van Anna in. En zo verandert een matriarchaal wereldbeeld in een patriarchale visie. Jozef, behorend tot het geslacht van koning David, evolueert van sullige oude man tot hoofd van het gezin en ‘ voedstervader’ van Jezus. Als levenslustige dertiger wordt zijn relatie tot Maria  opnieuw gedefinieerd. Op seksueel gebied onthoudt Jozef zich, want hij ondersteunt (uiteraard) de bijzondere status van Maria als maagd. Als gezinshoofd onderhoudt Jozef het gezin als timmerman. Zo wordt hij een voorbeeld voor de opgroeiende Jezus. Talloos zijn de voorstellingen waarop Jozef in zijn werkplaats aan het werk is, terwijl Maria met Jezus in de weer is. Het schilderij van de Rembrandt-leerling Barent Fabritius toont een interieur, waar de Heilige Familie vergezeld wordt door Johannes de Doper (AK-519). De identiteit van de oude vrouw links is omstreden: waarschijnlijk gaat het om Anna met haar boek, maar gezien de aanwezigheid van Johannes de Doper rechts, zou ook Elisabeth, zijn moeder bedoeld kunnen zijn.

Ook een gravure van Martini naar Rembrandt toont de werkplaats waar Jozef en Maria hun respectievelijke rollen vervullen (AKPT-1013). Als Jezus opgroeit helpt hij zijn aardse vader soms met zijn handwerk, zoals op het eikenhouten relief uit het derde kwart van de 19de eeuw (MVE-154). En op een deksel van een puzzel voert hij duiven, terwijl Jozef zaagwerk verricht en Maria leest (MVE-95).

Bij de nieuwe rol van Jozef hoort ook dat hij zonder Maria met Jezus kan worden afgebeeld. Iets wat in de Middeleeuwen ondenkbaar was. Een mooi voorbeeld is een gepolychromeerd grenenhouten beeld uit ca. 1675, afkomstig uit de Noordelijke Nederlanden (AK-144B). Jozef draagt Jezus in dezelfde pose als Maria.

Deze nieuwe rol betekent niet dat Jozef Maria gaat overvleugelen. Jozef blijft ondergeschikt aan Maria, die, doordat zij onbevlekt is ontvangen, waardig bevonden is om de Verlosser te baren. Zo’n status is voor de ‘ voedstervader’ niet te evenaren.

Meld u aan voor de nieuwsbrief